کتابخانه ملی رشت؛ پیر توهین دیده!

کتابخانه ملی رشت، نخستین کتابخانه ملی کشور، ناملایمی قزاق ها و متفقین را تاب آورد، توهین، نگاه ناموافق و اقدام ناهماهنگ خودی را هم چشید اما نشان داد که به اهتمام قلل شامخ فرهنگ، تمام نمی شود.

به گزارش هنر گیلان، کتابخانه ملی رشت بر فراز طاق های شمسه نگارش و با قدمتی حدود یک قرن، اگرچه به قدمت کتابخانه چتهام - قدیمی ترین کتابخانه جهان در قرن 17 - ادمونت ، سنت گال و ... نیست اما پیر کتابخانه های کشور محسوب می شود و جای پای استادانی چون محمدتقی بهار ، دهخدا ، پورداوود، عباس اقبال آشتیانی، دکتر محمد معین، سعید نفیسی و ... را بر پلکان های کهن و استوار خویش قدر دانسته است.
دیر زمانی است که سخن از کتابخانه ملی رشت، در محافل فرهنگی این شهر به غبن می آید و به حتم کم همتی است اگر نتوان با هویت خبری جویا شد که غبار طاق های پیر پیاده راه فرهنگی اعلم الهدی برای چیست؟
رئیس شورای اسلامی شهرستان رشت در جلسه انجمن و نهضت مطالعه مفید کتابخانه های عمومی گیلان، سخن را با درخواست برای حمایت و نجات از کتابخانه ملی رشت آغاز می کند.
اسماعیل حاجی پور ضمن ابراز تاسف فراوان از این موضوع می افزاید: کتاب های پرقدمت و گران شأن در این کتابخانه بی قفسه بر زمین مانده است؛ این کتابخانه افتخار، فرهنگ، تاریخ و تعلق خاطر مردمان این سرزمین است اما اکنون در شرایطی قرار گرفته که می باید به حالش گریست.
غلامرضا امیرخانی معاون سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نیز در نشست گشایش اندیشگاه این سازمان در رشت، نقش استان گیلان را در تاریخ معاصر مهم می خواند و کتابخانه ملی رشت را کهن تر از کتابخانه تهران عنوان می کند و می گوید: کتابخانه تهران 10 سال پس از کتابخانه رشت تاسیس شد و جایگاه اندیشه در این استان بسیار والاست.
و چه بسیار مواردی این چنین اما بر خلاف همه ارتباطات متداول امروز که بواسطه فناوری آسان شده است، ارتباط با دکتر عباس شرفی ماسوله رئیس موسسه نشر فرهنگ گیلان و مدیر کتابخانه ملی رشت به راحتی میسر نشد و تماس های بسیار با مدیران فرهنگی نیز برای دریافت شماره تلفن همراه ایشان افاقه نکرد تا پس از روزها - به یاد دهه های پیش - دو به شک با شماره ثابت کتابخانه ملی رشت تماس گرفتیم و خوشبختانه قرار دیدار در ساعت پنج بعد از ظهر فردای آن روز میسر شد.
برای رسیدن به پیاده راه فرهنگی اعلم الهدی و رسیدن به قرار مصاحبه در کتابخانه ملی رشت می بایست راهی میدان کهن شهرداری رشت شد و چنین کردیم.
چهار راه منتهی به میدان شهرداری در انتظار ساخت پیاده راه فرهنگی است و خبری از ازدحام و شلوغی ترافیک نیست بگونه ای که گویی اتومبیلی در شهر یافت نمی شود و بر همین اساس یکی از خلوت ترین روزهای بارانی تاریخ معاصر را می شد تجربه کرد اما همچنان نوای نی ، ویولون و آکاردئون موزیسین های خیابانی با همه نقص خاطره می نواخت.
به گفته روبرت واهانیان از اعضای انجمن مفاخر گیلان، ساختمان شهرداری رشت قدمتی حدود 90 سال دارد و با قدرت می گوید: ساختمان شهرداری، پست و تلگراف و هتل ایران کار آلمان ها نیست بلکه معماران رشتی آن را در سال 1302 بنا نهاده اند.
بوی باران پر بود و جمعیت به راه، که ساختمان شهرداری با میرزا کوچکی سوار بر اسب در میانه میدان نمایان می شود.
ساعت ساختمان شهرداری نواختن آغاز کرده بود و پنج بار نواخت و از زیر طاق های شمسه نگار قدم به کتابخانه ملی رشت گذاشتیم و فضا دیگر شد ...
بوی قدمت ، کاغذ کاهی و واژه واژه فرهنگ از آن سوی تاریخ به استشمام می رسید، پس از گذر از در چوبین بزرگ و پلکان عریض کهن و سنگی، بر زیر چلچراغی وسیع به انتخاب می رسیدی، می بایست از میان سه راه پله عظیم و پر قدمت با گاردهای سنگی سفید تمام، یکی را انتخاب می کردی!
پلکان رو به رو با تصویر بزرگ پروین اعتصامی نشان از بخش مطالعه بانوان داشت اما مقصد نبود و می بایست از میان دو راه پله عظیم دیگر که به یک مکان متصل می شد (که پذیرش بود، مخزن و سالن مطالعه آقایان و البته به موزه ای گران می مانست) یکی را برگزید.
بر ضلع پلکان سمت راست و زیر راه پله ای دیگر به پاس قدرشناسی، نام اهداکنندگان آثار با عناوین گنجینه های اهدایی آنان بر قاب های فلزکوب حک شده و در دیگر سوی، ردیف به ردیف تصاویری قدیمی از روشن بینان اجتماع و آنان که با گشاده دستی بسیار، بانی احداث این مکان عظیم بوده اند، نصب شده است.
از بالا که به پایین می نگریستی، به موزه ای پر عظمت و پر قدمت می مانست، دفتر مدیر با در چوبین طوسی رنگ، خوشنویسی های پر معنا بر پوست آهو ، صندلی های قدیمی ، بوی کتاب های کهن، رنگ داغ چوب و ... اصالت و قدمت را فریاد می زد.
نمونه خط های نستعلیق آثار خط باباشاه اصفهانی به سال 1284 قمری، وصال شیرازی به سال 1244، محمدحسین تهرانی به سال 1268 و ... در ویترین افقی، بند به بند چیده شده و در ویترین عمودی دست خط درویش عبدالمجید شکسته نویس از مشاهیر خطاطان قرن دوازدهم خودنمایی می کند.
«فکر تاسیس کتابخانه ملی رشت توسط محمدعلی تربیت رییس اداره فرهنگ گیلان در سال 1306 به بروز نشست و در زمین اهدایی شهرداری رشت افتتاح شد و نوع معماری آن تقلیدی از معماری شرق اروپا است» و این ها را مردی می گفت که پس از پدر ، در مدیریت این کتابخانه موی سپید کرده است و واژه واژه کلامش از سر اندیشه بود و اینک، بر خلاف آنچه از پیش می اندیشیدیم، پیوسته مهربان میزبان ایرنا شده بود.
دکتر شرفی ماسوله اگرچه کتابخانه ملی رشت را پیر توهین دیده می داند اما حمایت فرهنگ دوستان را ارج می نهد و می گوید: قدردان کتاب ، راه خویش را می یابد و البته کارمند بازنشسته ای را پاس می داریم که در حمایت از این کتابخانه ماهی دو میلیون ریال از حقوق خویش را برای حمایت از این هویت فرهنگی می بخشد و همچنین فردی که با وجود سال ها خروج از ایران، همچنان از این کتابخانه حمایت می کند.
وی ادامه می دهد: این مکان متعلق به فرهنگ و هویت همه مردم استان است و مسئولان نباید بگذارند به سختی زمان طی کند تا نتواند خدماتی در خور پاس داران کتاب ارایه نماید.
وی کتابخانه ملی رشت با 342 هزار جلد کتاب ارزشمند که بخشی از آنها نسخ خطی بسیار پر ارزش است را به قبرستان افکار توصیف می کند و می گوید: بیش از 60 هزار جلد از این کتاب ها بر روی زمین مانده و این کتابخانه فاقد مخزن نگهداری آنهاست.
شرفی ماسوله تاکید می کند: اگرچه این کتابخانه از بدو تاسیس به صورت هیأت مدیره اداره می شود اما به شدت نیازمند حمایت است چراکه اینجا با تاریخ و پیشینه اش، هویت مسلم استان است.
وی بی توقع و فروتن گاه حمایت برخی مسئولان را می ستاید و گاه توهین برخی مسئولان را نتیجه فشار مسئولیت تلقی می کند و می گوید: به طور قطع، جای دلگیری است آن گاه که نماینده ای پیشین از رشت مکان دقیق کتابخانه ملی شهرش را که شهره جهانی دارد، نمی شناخت.
وی جزم اندیش و متعصب می گوید: ما امانت داری می کنیم، حدود 90 سال کتاب ها را از مراسم عیش و نوش قوای شوروی و قزاق ها به سلامت به انقلاب اسلامی رساندیم و به برکت این انقلاب، بر شمار آنها افزودیم و اینک این مکان ارزشمند نیازمند حمایت است.
شرفی ماسوله بسیار آرام و شمرده می افزاید: کتابخانه ملی رشت گاه با علاقه مندی و توجه روبه روست و گاه نگاه ناموافق اما به پاس تلاش نیک اندیشان، ارج گذار کتاب و فرهنگ می بایست این مکان را پاس داشت.
وی تاکید می کند: کتابخانه ملی رشت از نظر حقوقی به هیچ کجا وابستگی ندارد و کاملا مستقل است بلکه این کتابخانه بصورت هیأت مدیره که هر پنج سال یکبار از طریق انتخابات برگزیده می شوند، اداره می شود.
وی در اندوهی مجلل می گوید: رسالت ما این است که آن طور که به ما تحویل داده شده آن را به آیندگان بسپاریم، کاش چنین شود...
شرفی ماسوله همچنان که کتاب های بر زمین مانده را نشان می دهد ، راه پله ای فراخ تر را رهنمون می شود که به سالنی وسیع، چوبی و پرقدمت می رسد و می گوید این صندلی های غبار گرفته، عزت و احترام فراموش شده ای است که تنها حمایت می طلبد.
وی تاکید می کند: گردشگران خارجی بسیاری برای بازدید این مکان می آیند و این کتابخانه با نسخ خطی موجود ظرفیت عظیمی برای ایجاد موزه میراث مکتوب است که البته تنها همت و حمایتی مطبوع می طلبد.
وی می گوید: عشق هرگز تلف کردن چیزی نیست و کارکنان اینجا تنها به عشق کتاب و فرهنگ عمر نهاده اند.
شرفی ماسوله کتاب هایی را نشانمان می دهد که صدها سال زیسته اند و افکاری کهن و عظیم را از آن سوی تاریخ به ارمغان می بخشند و دست خط استادان ملک الشعرای بهار ، دکتر معین ، اقبال آشتیانی و ... را با احتیاط و آرام می گشاید و می گوید: کاش بتوان این آثار را به حمایت، از چنگال روزگار بی عاطفه حفظ کرد و به آیندگان سپرد تا به داشته های خویش با افتخار ببالند و هویت را در غربت جست و جو نکنند.
برق چراغ های روشن و رنگی سینما میرزاکوچک و سپیدرود از پنجره های کتابخانه ملی، از تاریکی شب در بیرون خبر می داد، عطر خوشبختی ناشناخته و غربت سردی از کتاب های فرونشسته بر زمین احساس می شد و آرام آرام زمان مصاحبه به اتمام می رسید و همچنان که تا پیاده راه فرهنگی بدرقه می شدیم، سخنی در ذهن غلیان داشت که زمان هرگز به سرچشمه اش باز نمی گردد اما همین زمان، نویسنده بزرگیست و بهترین پایان ها را خواهد نوشت.
و کاش حامیان فرهنگی با درج نام خویش در زمان بهترین ها را برای این کهن پیر رقم بزنند.
کتابخانه ملی رشت، نخستین کتابخانه ملی کشور ناملایمی قزاق ها و متفقین را تاب آورد، توهین، نگاه ناموافق و اقدام ناهماهنگ خودی را هم چشید اما نشان داده است که به اهتمام قلل شامخ فرهنگ تمام نخواهد شد...

/ایرنا
گزارش از: مرضیه ضامن