چهارشنبه‌سوزی برداشتی وارونه از آیینی کهن
دود، انفجار، آتش، صدها مجروح و کشته نتیجه برداشتی وارونه از سنتی کهن و زیباست، آیینی از مهر و محبت و دورهمی که امروز به بدترین شکل ممکن در خیابان ها و معابر شهرها نمود می یابد.
به گزارش هنر گیلان چهارشنبه سوری که زمانی برایمان دنیایی از شادی و هیجان به ارمغان می آورد امروز ترس، هراس و دلهره ای غریب را چاشنی لحظه هایمان می کند. زمانی به عشق آخرین چهارشنبه سال روز و شب های اسفند را بی‌تابانه پشت سر می گذاشتیم.
آن روزها لذت دیدن رقص شعله های آتش و پریدن از روی چوب های شعله‌ور، دلهامان را مملو از نشاط و هیجان وصف ناپذیری می کرد و اینک ترس از انفجار نابهنگام ترقه‌ای زیر پایمان یا بیخ گوشمان روزهای آخر سال را برایمان به کابوس تبدیل کرده است.
چهارشنبه سوری سنتی دیرینه و زیبا است و نسل ما آن را با همه زیبایی هایش تجربه کرده از پریدن از روی آتش تا فال گوشی، شال اندازی، قاشق زنی یا همان ملاقه زنی و گرفتن شیرینی و تنقلاتی که همسایه ها و دوست و آشنا برایمان می ریختند تا شیطنت های کودکانه و خوردن آش خوشمزه این شب و ... که امروز از همه آنها برایمان خاطره ای دور مانده است.
آیینی که بهانه‌ای برای شادی و مهر ورزیدن و آغازی شیرین بر جشن های نوروزی است آنگونه که از دیرباز مردمان این سرزمین با نور و روشنایی در سیاهی زمستان به استقبال بهار می رفتند اما اینک به فرصتی برای دلالان جان مردم شده که از عشق به هیجان نوجوانان و جوانان سود برده و با فروش انواع و اقسام مواد انفجاری و نارنجک و یا مواد اولیه مورد نیاز آن زمینه ساز آن شده‌اند که این مراسم از اصل بازمانده و تبدیل به چیزی شود هولناک و پراضطراب برای خانواده‌ها و والدین.
و آنانکه این روز و این آیین کهن را تنها بخاطر زیبایی، قدمت و خاطرات خوش دوران قدیم دوست دارند، چاره ای ندارند جز آنکه در این روزها، از ترس خطرات پنهان و پیدایش، کمتر در کوچه و خیابان ظاهر شوند اما همان ها هم که در خانه می مانند از صداهای هولناک انفجارهای بمب های دستی و نارنجک ها در امان نیستند و کم نبوده بیماران قلبی، مادران باردار و غیره که در اثر آنها راهی بیمارستان ها شده اند.
سالهاست که همه تلاش می کنند تا اندکی از شدت و حدت حوادث این ایام و شبهای منتهی به چهارشنبه سوری بکاهند و امسال هم در این راستا چهارشنبه سوری به نام روز تکریم همسایگان نام‌گذاری شده‌است تا شاید اندکی حساسیت برای رعایت حال دیگران، همسایگان و بیماران ایجاد شود.
اما اینکه چرا سنت کهن چهارشنبه سوری دیگر بهانه‌ای برای در کنار هم بودن و شادی نیست و امروز زمانی برای آتش‌افروزی، انفجار مواد محترقه و آسیب به خود و دیگران شده نظراتی است که برخی از جمله جامعه‌شناسان معتقدند: چهارشنبه‌سوری در گذشته یک آیین سنتی با آداب مشخص شامل پریدن از روی آتش، خواندن اشعار و دورهمی خانوادگی بود، اما با رشد شهرنشینی، تغییرات سبک زندگی و کاهش تعاملات اجتماعی، کارکردهای فرهنگی این جشن کمرنگ شد و به جای آن هیجان طلبی و رفتارهای پرخطر افزایش یافت.
به گفته آنان؛ در گذشته روشن کردن آتش جنبه‌ای نمادین داشت و مردم برای دفع شر و استقبال از نیکی از روی آن می‌پریدند اما امروزه استفاده از موادمنفجره خطرناک جایگزین آن شده و ناامنی، آسیب‌های جسمی و حتی خسارات مالی را به همراه دارد.
بسیاری از نوجوانان و جوانان، معنا و فلسفه چهارشنبه سوری را نمی‌دانند و آن را فرصتی برای تخلیه هیجان تصور می‌کنند در حالی که اگر آموزش مناسبی درباره ارزش‌های فرهنگی وجود داشت شاید سنت کهن چهارشنبه سوری از مسیر اصلی خود منحرف نمی‌شد.
آمارهای مرکز اورژانس پیش بیمارستانی و مدیریت حوادث گیلان بیانگر روند افزایش تعداد مصدومان چهارشنبه سوری در استان طی این سالهاست که ما گذری بر سه سال اخیر می اندازیم.
چهارشنبه سوری ۱۴۰۱ در گیلان ۱۳۰ مصدوم شامل ۹۲ مرد و ۳۸ زن برجا گذاشت، از این تعداد ۵۸ نفر دچار تروما، ۵۴ نفر سوختگی و ۱۸ نفر دچار بریدگی و پارگی عضو شده بودند؛ چهارشنبه سوری در سال ماقبل (۱۴۰۰) نیز ۶۹ نفر مجروح داشت که ۴۷ مرد و ۲۲ زن بودند.
آمار چهارشنبه سوری سال گذشته (۱۴۰۲) در گیلان دلخراش‌تر است؛ یک فوتی، یک قطع عضو و ۱۵۹ مصدوم حاصل این حوادث بود که از مجموع مصدومان ۱۱۶ مرد و ۴۳ نفر زن بودند و در مجموع ۲۳ نفر در بیمارستان بستری شدند.
فوت یک مرد ۲۷ ساله در شهر لوشان در حال ساخت موادمحترقه و قطع مچ دست یک پسر در بندرانزلی از حوادث پارسال بود؛ سوختگی، آسیب به چشم و تروما هم کم نبود ضمن اینکه موادمحترقه دست ساز بیشترین دلیل حادثه گزارش شد.
بیشتر بخوانید:
حوادث چهارشنبه سوری در گیلان ۱۳۰ مصدوم برجا گذاشت
چهارشنبه‌سوری پر حادثه در گیلان
چهار نفر بر اثر انفجار موادمحترقه در گیلان مصدوم شدند
چهارشنبه سوری از دیرباز تاکنون
کارشناس ارشد جامعه شناسی در این باره گفت: چهارشنبه سوری یکی از آیین‌ها و جشن‌های سنتی ایرانی است که در آخرین سه‌شنبه سال برگزار می‌شود، این جشن نمادی از بدرقه زمستان و استقبال از نوروز و مظهر پاکسازی، شادی و امید به سال نو است که از دیرباز تاکنون برگزار می‌شود اما در طول زمان دستخوش تغییرانی شده‌است.
مرتضی قویدل در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: جشن چهارشنبه سوری قدمتی چند هزار ساله دارد؛ برخی مورخان معتقدند که این جشن از دوران هخامنشیان یا حتی قبل‌تر ریشه گرفته و با باورهای زرتشتیان درباره عنصر آتش ارتباط دارد و با آیین‌های مختلف همراه بوده که هدف آن دورکردن نحسی‌ها، استقبال از بهار و برکت بخشیدن به زندگی است.
وی افزود: چهارشنبه سوری در گذشته با آیین‌های سنتی شامل؛ پریدن از روی آتش همراه با گفتن جمله زردی من از تو، سرخی تو از من (دورکردن بیماری‌ها، بدی‌ها و جذب سلامتی و شادی)، قاشق زنی (طلب برکت و روزی) که معمولا زنان و کودکان با پوشاندن چهره خود با قاشق به کاسه‌ها می‌زدند و از همسایگان آجیل یا خوراکی می‌گرفتند؛ فال گوشی که در آن برخی افراد در گوشه‌ای خلوت کنار دیوار و پشت درها به صحبت‌های دیگران گوش می‌دادند و از گفته‌های آنان فال می‌گرفتند، برگزار می‌شد.
چهارشنبه سوری در گذشته با آیین‌های سنتی مختلف از جمله پریدن از روی آتش همراه با گفتن جمله زردی من از تو، سرخی تو از من برگزار می‌شدقویدل بیان کرد: اگر چه چهارشنبه سوری همچنان در شهرها و روستاها برگزار می‌شود اما متاسفانه سنت‌های قدیمی در آن کم رنگ شده و رفتارهای جدید مانند استفاده از موادمحترقه خطرناک، سر و صدای زیاد و مزاحمت جای آن را گرفته و گاه باعث بروز خطرات و آسیب‌های جدی می‌شود.
انتقال آیین چهارشنبه سوری با شیوه گذشته به نسل نو
کارشناس مسئول امور اجتماعی اداره بهزیستی شهرستان رشت ادامه داد: چهارشنبه سوری از نگاه فرهنگی و هویتی، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی ایرانیان به شمار می‌رود و بیانگر ریشه‌های عمیق ملی و باستانی این سرزمین است، آیین‌های سنتی این روز نیز نمادی از همبستگی اجتماعی، شادی و امید به آینده است؛ چهارشنبه سوری می‌تواند سبب آشنایی نسل جدید با فرهنگ، آداب و رسوم ایرانی شود و هویت ملی را تقویت کند اما متاسفانه این آیین به درستی منتقل نشد.
وی با بیان اینکه چهارشنبه سوری از نظر فرهنگی، سنت بسیار ارزشمندی است اما شکل مدرن آن تا حدی از اصالت و مفهوم اصلی خود فاصله گرفته است، افزود: این سنت کهن از نگاه اجتماعی سبب گردهمایی خانواده‌ها، دوستان و همسایگان می‌شود و فضای مثبت برای شادی، سرگرمی و ارتباطات اجتماعی ایجاد می‌کند؛ این جشن فرصتی برای یادگیریِ احترام به آداب کهن و حفظ ارزش‌های اجتماعی است.
قویدل با تشریح دلایل فاصله گرفتن از مراسم‌های ویژه چهارشنبه سوری و تبدیل آن به چهارشنبه‌سوزی گفت: تغییر سبک زندگی و شهرنشینی از جمله دلایل این موضوع است؛ چهارشنبه سوری در گذشته یک آیین سنتی با آداب مشخص شامل؛ پریدن از روی آتش، خواندن اشعار و دورهمی خانوادگی بود اما با رشد شهرنشینی، تغییرات سبک زندگی و کاهش تعاملات اجتماعی، کارکردهای فرهنگی این جشن کمرنگ شد و به جای آن هیجان طلبی و رفتارهای حادثه ساز افزایش یافت.
با رشد شهرنشینی، تغییرات در سبک زندگی و کاهش تعاملات اجتماعی، کارکردهای فرهنگی این جشن کمرنگ شد و به جای آن هیجان طلبی و رفتارهای پرخطر افزایش یافته‌است.وی ورود موادمنفجره و هیجان طلبی افراطی را از دیگر دلایل عدم توجه به مراسم‌های ویژه چهارشنبه سوری خواند و افزود: در گذشته روشن کردن آتش جنبه نمادین داشت و مردم برای دفع شر و استقبال از نیکی از روی آن می‌پریدند اما امروزه استفاده از موادمنفجره خطرناک جایگزین آن شده که ناامنی، آسیب‌های جسمی و حتی خسارات مالی را به همراه دارد.
وی بیان کرد: انتقال درست آیین چهارشنبه سوری به نسل‌های جدید با گذشت زمان دچار مشکل شده‌است؛ بسیاری از نوجوانان و جوانان بدون توجه به معنا و فلسفه چهارشنبه سوری آن را فرصتی برای تخلیه هیجان می‌دانند در حالی که اگر آموزش مناسبی درباره ارزش‌های فرهنگی وجود داشت شاید این آیین از مسیر اصلی خود منحرف نمی‌شد.
کارشناس مسئول امور اجتماعی اداره بهزیستی شهرستان رشت با بیان اینکه رسانه‌ها و فضای مجازی در شکل دهی رفتار مردم نقش مهمی دارند، اضافه کرد: سال‌های اخیر بیشتر تصاویر و ویدئوهای منتشر شده درباره چهارشنبه سوری مربوط به انفجارها، صدمات و رفتارهای خطرناک است؛ این بازنمایی منفی باعث شده تا جنبه‌های اصیل این جشن اصیل کم‌رنگ‌تر و ناهنجاریها برجسته‌تر شود.
وی نظارت و مدیریت نامناسب را از دیگر دلایل کمرنگ شدن مراسم ویژه چهارشنبه سوری خواند و ادامه داد: جشن‌ها و آیین‌های سنتی در بسیاری از کشورها با نظارت و مدیریت صحیح حفظ می‌شود، اما چهارشنبه سوری بیشتر به عنوان یک مشکل امنیتی دیده شده تا یک جشن ملی؛ این نوع نگاه باعث شده تا سیاست‌های بازدارنده (مانند ممنوعیت‌های سختگیرانه) جایگزین برنامه‌ریزی برای اجرای صحیح و ایمن این مراسم شود.
فعالیت‌های فرهنگی؛ نیاز جشن چهارشنبه سوری
کارشناس ارشد جامعه شناسی در ادامه گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: برگزاری کارگاه‌های آموزشی در مدارس برای آشنایی نسل جدید با سنت‌های اصیل ایرانی، تشویق به اجرای مراسم سنتی و کم‌خطر با برگزاری جشن‌های خانوادگی، برپایی رویدادهای شهری شامل؛ کنسرت، آتش بازی کنترل شده و برنامه‌های فرهنگی و ایجاد جایگزین‌های جذاب برای هیجان طلبی جوانان از جمله موضوعات فرهنگی است که باید توجه شود.
وی با تاکید بر ضرورت کنترل جدی بر ورود و فروش موادمحترقه غیرمجاز، افزایش جرائم در استفاده از موادخطرناک در اماکن عمومی، نظارت بر تولید داخلی و استانداردسازی موادمحترقه کم خطر اضافه کرد: حضور فعال خانواده‌ها در کنار فرزندان در جشن چهارشنبه سوری اهمیت بسزایی برای پیشگیری از حوادث دارد، پدر و مادر به عنوان ناظران جشن باید جوانان را به سمت رفتارهای ایمن هدایت کنند.
قویدل در ادامه با اشاره به نقش مهم نخبگان و فرهنگیان برای معرفی سنت اصیل چهارشنبه سوری به نسل جدید با توجه به تغییر ماهیت چهارشنبه سوری در دهه‌های اخیر بیان کرد: نخبگان، فرهنگیان و معلمان مدارس می‌توانند نقش کلیدی در بازتعریف این آیین و آموزش آن به نسل جدید ایفا کنند و از راهکارهای علمی، آموزشی، فرهنگی و رسانه‌ای بهره بگیرند.
وی اظهار کرد: نخبگان دانشگاهی و پژوهشگران در حوزه فرهنگ و جامعه شناسی باید با تحقیقات و ارائه راهکارهای علمی از جمله پژوهش و مستندسازی سنت اصیل چهارشنبه سوری با جمع‌آوری داده‌های تاریخی از منابع مکتوب و شفاهی، تحلیل جامعه شناختی تغییرات این جشن و ارائه راهکارهایی برای بازگرداندن آن به مسیر اصلی، ایجاد محتوای علمی و فرهنگی برای استفاده در برنامه‌های آموزشی و رسانه‌ای، تعامل با سیاست‌گذاران و مدیران فرهنگی، تولید محتوای علمی و رسانه‌ای برای آگاهی بخشی زمینه را برای احیای چهارشنبه سوری سنتی فراهم کنند.
کارشناس ارشد جامعه شناسی بیان کرد: معلمان مهمترین پل ارتباطی میان نسل جدید و فرهنگ اصیل ایرانی هستند؛ آنها می‌توانند با استفاده از روش‌های آموزشی متنوع از جمله آموزش تاریخچه و فلسفه چهارشنبه سوری در کلاس‌های درس با ادغام محتوای این سنت کهن در کتاب‌های درسی چون تاریخ، ادبیات فارسی و مطالعات اجتماعی، برگزاری نشست‌های بحث و گفت و گو در کلاس‌ها و دعوت از پژوهشگران و سالمندان محلی، دانش‌آموزان را با سنت چهارشنبه سوری به شکل گذشته آشنا کنند.
و اینک توصیه هایی برای چهارشنبه سوری تا شاید آمار حوادث و شدت جراحت کاسته شود.
روند افزایشی حوادث چهارشنبه سوری در گیلان
معاون فنی و عملیات اورژانس پیش بیمارستانی و مدیریت حوادث گیلان با بیان اینکه حوادث و مصدومان چهارشنبه سوری طی سال‌های اخیر در استان افزایشی بوده از مردم خواست تا به توصیه‌های پیشگیری از حوادث چهارشنبه آخر سال توجه کنند و مراقب شادی‌های خطرآفرین باشند.
مسعود جوبنه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با تاکید بر ضرورت مراقبت خانواده‌ها از فرزندان خود برای پیشگیری از حوادث چهارشنبه سوری اظهار کرد: بر اساس آمارها طی سال‌های اخیر بیشترین آسیب‌ها در گروه سنی نوجوانان بوده‌است.
وی بیان کرد: شهروندان به ویژه خانم‌های باردار، بیماران با سابقه مشکلات قلبی در این ایام از رفت و آمد در مناطق شلوغ خودداری کنند.
شهروندان به ویژه خانم‌های باردار، بیماران با سابقه دارای مشکلات قلبی در این ایام از رفت و آمد در مناطق شلوغ خودداری کنند.معاون فنی و عملیات اورژانس پیش بیمارستانی و مدیریت حوادث گیلان از مردم خواست تا با بروز حادثه خونسردی خود را حفظ نمایند، در صورت آتش گرفتن لباس از دویدن خودداری و حریق را با پتوی خیس مهار کنند؛ محل سوختگی را به سرعت در مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه زیر آب سرد نگه دارند و شست و شو دهند.
وی بیان کرد: روی سوختگی به هیچ وجه پماد، روغن و خمیر دندان مالیده نشود؛ تاول پوست نباید ترکانده شود و روی آن با پانسمان تمیز پوشانه شود؛ در صورت آسیب چشمی، چشم آسیب دیده با آب فراوان از سمت داخل به بیرون (هر چشمی که آسیب دید؛ سر را به همان سمت خم کنید، آب فراوان به داخل چشم ریخته و از کنار چشم خارج شود) شست و شو شود.
معاون فنی و عملیات اورژانس پیش بیمارستانی و مدیریت حوادث گیلان اظهار کرد: در صورت وارد شدن شیء به چشم و آسیب شدید؛ یک لیون یک بار مصرف روی همان چشم آسیب دیده قرار دهید و بعد هر ۲ چشم را با همدیگر پانسمان کنید تا بی حرکت بماند؛ همچنین در صورت آسیب به اندام‌ها زیورآلات قبل از ایجاد تورم باید خارج شود.
اورژانس گیلان با ۳۸ پایگاه شهری و ۵۱ پایگاه جاده‌ای، هشت موتور آمبولانس، یک پایگاه هوایی (بالگرد) آماده خدمت رسانی به هموطنان و مسافران است.
رئیس سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری رشت با تاکید بر ضرورت توجه به هشدارها برای پیشگیری از حوادث چهارشنبه سوری از مردم خواست تا بالن آرزوها به هوا نفرستند.
با توجه به نام‌گذاری چهارشنبه سوری به نام «روز تکریم همسایگان» بیاییم در این روز از سلب آسایش همسایگان خودداری کنیم و با دورهمی خانوادگی روزهای پایان سال را با امنیت و شادی در کنار عزیزانمان سپری کنیم.
۲۸ اسفند سه‌شنبه آخر سال در تقویم جمهوری اسلامی به نام «روز تکریم همسایگان» نام گرفته‌است.