تئاتر خیابانی در گیلان ؛ بنیان ها و راهبردها
افزودن به علاقمندی ها
شما وارد سایت نشده‌اید
مقدمه :
تئاتر و هنرهای نمایشی آینه برجسته زندگی و وقایع انسانی و اجتماعی است که با توجه به تأثیرگذاری عمیق آن بر تماشاگران و
مردم، می تواند همراه با کالبد شکافی رفتارها و مناسبات مرسوم در میان مردم و هنجارهای مبتنی بر این رفتارها و روابط، مدلها
از تئاتر میتوان » آینه زندگی « و الگوهای اجتماعی لازم و درست را در صحنه نمایش عرضه مینماید . از این رو، علاوه بر تعبیر
را نیز به کاربرد . » الگوی زندگی اجتماعی «
جامعه شناسان ، نهادهای اجتماعی را به عنوان ساختارها و مفاهیم اصلی جامعه به ٦ گروه اصلی تقسیم می کنند که عبارتند از :
1 نهادهای خانواده «
2 آموزش و پرورش
3 سیاست
4 اقتصاد
5 مذهب
) کوین ، 4٦:1385 ( » ٦ فراغت و هنر
در جوامع توسعه یافته و یا در حال توسعه ، تئاتر از ارکان اصلی و تحول آفرین نهاد اجتماعی ششم )فراغت و هنر( محسوب
می گردد که دارای نهادهایی فرعی مانند سینما ، تلویزیون و ... می باشد. این نهاد اجتماعی در راستای رفع نیازهای انسانی و
اجتماعی، ضمن تعامل با ساختارها و هنجارهای جمعی ، با هنر آفرینی و خلق آثار نمایشی به تجلی زیبای حقایق و بیان جذاب
انگیزه ها و احساسات مردم می پردازد و کارکرد عمیق و فراگستر خود را هم به عنوان آینه حیات جمعی و هم به عنوان الگوی
بر حسب رویکردها و کارکردهای اجتماعی نهاد های اجتماعی را « زندگی اجتماعی بروز می دهد . از سوی دیگر ، جامعه شناسان
از نظر اهمیت و اثر بخشی از سطح به عمق به 3 دسته تقسیم می کنند:
1( نهادهای نخستین با کارکردهای معیشتی و دفاعی جامعه
2( نهاد های دوم با کارکردهای حقوقی ، انتظامی و سیاسی جامعه
3( نهاد های سوم با کارکردهای فرهنگی ، هنری و تربیتی
در این نگرش ، جوامع نخستین پس از تهیه لباس و مسکن و غذا به آفرینش هنری پرداختند تا مطبوع تر و خوشایند تر زندگی
)87 : منادی ، 1392 ( » . کنند
از این رو تئاتر و هنرهای نمایشی در این رویکردجامع شناختی از نهاد های نوع سوم و عمیق در جامعه محسوب می شوند . زیرا
تئاتر بدون هیئتی که نمایش را به وجود می آورند )نویسنده ، کارگردان ، گروه بازیگران و...( و جمعیتی که از این نمایش را تماشا
می کنند )تماشاگران( وجود ندارد. پس طبیعت تئاتر چنان است که روابطی نزدیک و ژرف با جامعهای دارد که در آن پدیدار میگردد
. از این رو با عمیق ترین نیازها و متعالی ترین مکنونات فکری و قلبی بشر بصورت جمعی مرتبط است . به بیانی دیگر تئاتراجتماعی
ترین هنر در برگردان زنده وقایع اجتماعی است که نقش بدیع و غیر قابل انکاری در زندگی اجتماعی انسانها گذاشته و از همین
رو بسیاری از پیشگامان اندیشه و حتی سیاسمتداران و مدیرانی که خواهان تحولات ژرف به سوی تعالی و رشد روزافزون در جوامع
مختلف انسانی هستند ، از دیرباز تا امروز ، به درستی دریافته اند که اگر خواهان این هستند که تلاش های آنها مفهومی اجتماعی
داشته باشد ، میبایست تئاتر را سرانجام به مرحلهای رسانده که بتواند به کمک دیگر ابزارها و روش های نوین خلاقانه ، ازجهان
2
چنان تصویری، و از زندگی اجتماعی انسانها ، چنان الگویی به دست بدهد که مخاطب را در فهم محیط اجتماعی یاری کند و تسلط
عقلانی و عاطفی او بر پیرامونش را ممکن سازد .
مارتین اسلین در پیام خود به مناسبت روز جهانی تئاتر، این بعد از تئاتر را مورد توجه قرار داده و میگوید:
در تئاتری که تماشاگرانش، خود را با بازیگران در مکانی واحد رو به رو میبینند، و بازیگران که شخصاً حضور دارند، میتوانند در «
قبال واکنشهایی که برانگیختهاند، واکنش نشان دهند تا در سویی دیگر ، جماعتی انسانی به خود معرفتی خارقالعاده، دست یابند
. این مهم ، نه فقط بدین سبب است که بازیگران، آینه داران شیوه زندگی و چون و چرا کردنهای آن جامعهاند، بلکه از این رو نیز
که تماشاگران یعنی ذاتی جمعی که نماینده جماعت شده، واکنشها و قبول یا رد و موافقت یا انکار خویش را در قبال تصویری که
)4 : گل محمدی ، 1390 ( » . از وی به وی مینمایانند، ابراز میدارد
البته باید اضافه کرد که به طور کلی، رابطه هنر با جامعه ، همواره رابطه ای دوسویه و متقابل بوده است : گاه مناسبات و رخدادهای
اجتماعی بر هنر تاثیر گذاشته اند و موجب پیدایش سبک ها و جریانات هنری شده اند و گاه این هنر بوده که باعث تحولات اجتماعی
شده است . هرچند تمامی اشکال هنری از این قاعده مستثنا نیستند ، اما برخی از هنرها به اتکای ویژگی های مفهومی و شکلی
خود ، به اصطلاح اجتماعی تر تلقی می شوند . هنر تئاتر از جمله این هنرها است که رابطه ای مستحکم با جریانات اجتماعی دارد .
تئاتر از این جهت که نزدیک ترین هنر به زندگی بوده و ارائه کننده تجارب بیرونی و درونی بشر توسط ابزاری چون کلام و عمل و
رفتارهای حرکتی و احساسی است ، جایگاه رفیعی را در بین هنرها به خود اختصاص داده است. البته در میان گونه های مختلف
اجتماعی ترین گونه تئاتری محسوب می شود که نقش مهمی را در آگاهی بخشی و تاثیر و تاثرات متقابل » تئاتر خیابانی « ، هنر تئاتر
می » استان گیلان « در جامعه به عهده دارد که در این مقاله به یکی از مهمترین خواستگاه های شکل گیری تئاتر در ایران یعنی
پردازیم .
تئاتر خیابانی
تصادفی که فرد را با اثر هنری مواجه می کند، « . آشنایی افراد جامعه با هنر را محصول یک تصادف می دانست » آندره مالرو «
) شریعتی، 138٦ ( » همچون دیدن یک تئاتر در خیابان، شنیدن یک موسیقی در مرکز خرید، برخورد با یک مجسمه در شهر
اما این تصادف تنها زمانی پیش می آید که آثار هنری در متن جامعه و در فضای شهری وجود داشته باشند که تئاتر خیابانی واجد
همه این شرایط است . همچنین تئاتر خیابانی همواره به عنوان نمایشی سخاوتمند تعبیر می شود ، زیرا در آن گیشه حذف میشود.
چون قرار نیست که بده ، بستان مادی بین هنرمندان و مردم صورت بگیرد.
تئاتر خیابانی تلاش می کند با طرح موضوع به مسائل، معضلات و مشکلات روز جامعه پاسخ دهد. در تئاترخیابانی هنرمند با یک
حس متعهدانه و مسئولانه و دلسوزانه بر آن است تا مردم را وادار کنند تا درباره خودشان و مسائلشان بیشتر فکر کنند و آگاهی
جمعی را بالا می برد . تئاتر خیابانی بر آن است ، تا با بیانی شفاف و مستقیم با مخاطب ارتباط برقرار کند و در این آگاهی بخشی
می کوشد تا هیچ فاصلهای بین خود و مردم ایجاد نکند.
یکی از مهمترین ویژگی های تئاتر خیابانی که به آن وجهه ای اجتماعی بخشیده است، محل اجرای آن می باشد. نمایشگران «
خیابانی به جای آن که منتظر حضور تماشاگران درسالن های تئاتری باشند، خود به سوی آنان می روند. در حقیقت با اجرای تئاتر
در هر گوشه از شهر، آن گوشه خود به یک فضای تئاتری بدل می شود. این امر موجب نزدیکی هرچه بیشتر تماشاگر با اجرا
» فضای روانی « می شود . زیرا به علت نزدیکی فضای نمایش با محل زندگی، کار و سایر فعالیت های اجتماعی مخاطبین، نوعی
برای آن ها پدید می آید. فضایی که موجب ترغیب تماشاگر به مشارکت در نمایش و یا حداقل توجه کافی به آن )MentalSpace(
سرسنگی، 1389 ( در این حالت تماشاگر خود را جزئی از اجرا احساس می کند و چه با پیام اجرا موافق باشد، چه ( » . می شود
مخالف، آن را جدی می گیرد. مردم نسبت به چیزهایی که آنها را مربوط به خود دانسته یا جالب و مهم میدانند، حساسیت
نشان داده، ابراز نظرکرده و موضع گیری میکنند.
3
نمایشگر خیابانی بر آن است تا فاصلهها را بر دارد و در پیوندی ساده اما فکورانه و برپایه برقراری یک وضعیت مطلوب نمایشی ،
کشمکش ممکن را به سرانجامی مطلوب برساند . از این رو است که تئاتر خیابانی به جهت" شفافیت در طرح مسائل و سادگی در
برخورد با مخاطب " قادر است بسیاری از کارکردهای آموزشی و اجتماعی خود را در مواجهه با مخاطبان به سادگی بروز دهد.
تئاتر خیابانی از تمام امکانات و پتانسیلهای موجود خود بهره می گیرد تا برای بازگشایی یک مسئله به مخاطبان کمک کند. از
کاستیها و نواقص موجود بکاهد و جامعه را در مسیر بهتری قرار دهد.
بنابراین تئاتر خیابانی به روز است و مثل تیترهای روزنامه با زبان و بیان ساده و شفاف به دنبال اطلاع رسانی و اصلاح امور اجتماعی
است .
تئاتر خیابانی به واسطه کارکردهای ارتباطی بی بدیل خود، در شکستن مرزهای جدی و محدود در روابط انسانی و بنا بر نیاز جامعه
و مخاطب مدنی ، به عنوان یک واسطه در انتقال، اشتراک ، توسعه و ترویج مفاهیم نقش کاربردی دارد. بخشی از این کاردکرد تئاتر
است که غایت اصلی آن شکستن مرزمیان بازیگران و تماشاگران است : » آگستو بوال « خیابانی،در واقع تئاتر ایده آل
حرفه تئاتر، که به عده خاصی تعلق دارد، نباید عمل تئاتر را که متعلق به همه آدم ها است از آن ها دور کند. عمل تئاتر متعلق «
)23 : بوال ، 1385 ( » به همه آدم هاست: طبیعت واقعی انسانی است
بوال در جایی دیگر تئاتر اید ه آل خود را این چنین توصیف می کند :
در ابتدا تئاتر آواز شادخواری بود مردمی آزاده که در فضای باز آواز می خواندند . در کارناوال ها و در جشن ها ... مردم هم خالق «
می نامیم . تئاتر جنبشی بود که همگان » آواز شادخواری « وهم دریافت کننده نمایش تئاتر بودند که از همین رو آن را
می توانستند در آن آزادانه شرکت کنند ... برای آن که تئاتر دوباره احیا شود ، نخست باید مانع میان تماشاگران و بازیگران از میان
برود . همه باید بازی کنند . همه باید نقش های تغییرات ضروری جامعه را بازی کنند . باید دیوارها راخراب کرد ... اول تماشاگر
بازی راشروع می کند، چرا که هر انسانی به تنهایی یک تئاتر کوچک است. به دیگر سخن او تمامی نقش ها را ایفا می کند . در این
)1٦ : بوال ، 1388 ( » . تئاتر همه مردم حضور دارند ؛ چه آموزش دیده تئاتر باشند ، چه نباشند
با این توصیفاتی که از بوال نقل قول کردیم ، بیش از پیش مشخص می شود که تئاتر خیابانی به جهت وجه ارتباطی بی واسطه و
مردمی بودن ، از نظر ریشههای تاریخی علی رغم نوسانات تاریخی و اجتماعی درجوامع انسانی که عملکرد آن را تعاریف متفاوتی
بخشیده ، اما هرگز نتوانسته آن را از نیایشوارگی دور سازد . چراکه در اصل ریشه در آیین های کهن هزاران ساله ای دارد که در
واقع تئاتر هم از این آیین ها نشات گرفته است . تماشاگر تئاتر های خیابانی ، همچون تماشاگران )=اجراگران( آیین های کهن
نمایشی ، فعال و کنشگر است که عموما ناخواسته در فرایند نمایشی دخالت داده میشود و در ادامه می باید که با حضوری مشارکتی
، نقشی فعالانه را ایفا کند .
تاثیر و تاثرات تئاتر خیابانی در جامعه گیلان
1 - احیای تئاتر خیابانی در گیلان با رجوع به نمایش های آیینی سنتی
گیلان و گیلانیان از دیر باز پیشگامان عرصه هنر و فرهنگ در ایران زمین بوده اند . ازجمله زمینه های این پیشتازی گیلانیان ، می
توان به هنرتئاتر اشاره کرد. یکی ازمهم ترین دلایل آشنایی و پیشروی گیلان در زمینه فرهنگ وتمدن اروپایی من جمله هنر تئاتر،
همجواری گیلان با اروپا )روسیه و قفقاز( از طریق بندر انزلی و مراوده تجاری گیلانیان با ملیت های گوناگون بود که از طریق این
بندر به گیلان سفر می کردند . از همین رو بسیاری از مورخین تئاتر ایران ، گیلان را به عنوان خواستگاه تئاتر ایران معرفی می کنند
که تئاتر در ایران از طریق گیلان وارد شده و سپس به اکثر نقاط کشور گسترش یافت :
در » خچول دلال « بر اساس این سند ، تاریخ اجرای اولین نمایش در گیلان که به نوشته جهانگیر سرتیپ پور با عنوان ... «
4
12٦9 ش در شهر رشت اجرا شد ، تصیحیح می گردد . این سند از طرف دیگر گویای این است که گیلان به لحاظ - سالهای 12٦7
)44 : طالبی ، 1388 ( » . آشنایی با شیوه نوین نمایش از تهران پیش روتر بوده است
نوشته » سیمای تئاتر شهرستان رشت « : اما در مورد تئاتر خیابانی در هیچ کدام از کتاب های مرجع و معتبر تاریخ تئاتر گیلان نظیر
تئاتر « ، نوشته : حاجعلی عسگری » تاریخچه تئاتر گیلان « ، نوشته : فریدون نوزاد » تاریخ نمایش در گیلان « ، » رضا میرمعنوی « :
نوشته : فرامرز طالبی ... هیچ اشاره ای به سابقه اجرای تئاترخیابانی در سال های دور تئاتر گیلان نشده و در گفت و گوی » گیلان
نگارنده با نویسندگان کتاب های مذبور و همچنین برخی از پیشکسوتان تئاتر گیلان ، همگی اذعان داشتند که درگذشته های دور
تئاتر گیلان، سابقه در خورتوجه ای از اجرای تئاتر خیابانی درگیلان وجود نداشت. همان گونه که در مقیاس و مقایسه ای گسترده
تر، در اروپا و سایر کشورهای پیشتاز تئاتری با سابقه ای بیش از دو هزار ساله ، تئاتر خیابانی عمری کوتاه در حدود یک قرن و داشته
و در ایران نیز تئاتر خیابانی به عنوان یک جریان فراگیر نیز سابقه ای کوتاه در حدود سه دهه دارد . * البته مقصود اصلی، تئاتر
خیابانی به عنوان یک جریان تاثیرگذار و فراگیر اجتماعی می باشد و نه تلاش های پنهان و جسته و گریخته ای که برای اجرای
تئاترهای خارج از صحنه انجام می شد که بر طبق تحقیقات میدانی نگارنده و در گفت و گو با برخی از پیشکسوتان تئاتر به چنین
اجراهایی از تئاتر خیابانی در اواخر دهه 50 و اوایل دهه ٦0 اشاره می کردند که گویا به دلایل مختلفی که اجرای صحنه ای برخی
از این نمایش ها مقدور نبود و یا حتی برخی اجراهای سفارشی از سازمان های دولتی ، معمولا این نمایش ها در خیابان و یا میادین
عمومی و خارج از سالن های تئاتر برگزار می شد . هرچند که رعایت دقیق معیارها وساختارهای تئاتر خیابانی برای این نمایش ها
تا حدود زیادی قابل دسترس و اعتنا نیست ؛ به دلایلی نظیر : عدم ثبت تصویری ، عدم تداوم اجرایی ، منشعب از جریان های ملتهب
و گاها انقلابی و یا حتی آنارشیستی و بالتبع زودگذر ؛ چه از نظر اجتماعی و هنری و چه از نظر سیاسی و ...
با ** » نمایش های خیابانی « به مفهوم امروزی و با ساختار دراماتیک است و گرنه » تئاتر خیابانی « البته تاکید می کنم که مراد
معیارهای نمایش های ملی و یا آیینی سنتی )که در گیلان توسط گروه های دوره گرد و سیار اجرا می شد( سابقه ای بسیار طولانی
معرکه « ،» کتره گیشه « ، » سیاه گالش « ، » نوروزی خوانی « ، » رابرچره « ، » عروس گوله ی « : دارد ؛ نمایش آیینی سنتی گیلان نظیر
و... که به مناسبت های مختلفی نظیر عید نوروز ، فصل کشاورزی برنج در بهار و تابستانِ گیلان ، و یا جشن » لافندبازی « ، » گیری
ها و عروسی ها و... توسط گرو ه های مردمی ، خودجوش و سیار در گذشته نه چندان دورگیلان به کرات اجرا می شد:
بازی ها و نیز نمایش های سنتی ،گذشته از این که گنجینه بی بدیل فرهنگی واجتماعی نیاکان ما می باشند و به ما یادآوری می «
کنند که فرهنگ عامه گذشتگان ما و نیز نحوه نگرش و زندگی آنان چگونه بوده است . همچنین دارای ارزش های هنری و نیز
دراماتیک فراوانی هستند که اگر با تطوری عمیق وچند بعدی نگریسته شوند ، مشاهده خواهیم نمودکه گذشتگان ما نیاز به بازی و
نمایش را چگونه در اجرای این نمایش ها متبلور ساخته و به دور از هرگونه حمایت های اجتماعی و دولتی به برپایی آیین وار این
نمایش ها پرداخته اند . گویی اجداد ما در فقدان هر گونه حمایت های سیاسی و اجتماعیِ دولتمردان ، در همان محیط کوچک
زندگیشان در روستاها ، محله ها و شهرهایشان ، با برپایی این بازی ها و نمایشواره ها ، قرن ها به پاسداشت این هنر بزرگ واصیل
)19 : طالقانی 1389 ( » . پرداخته اند
البته بر طبق تحقیقات میدانی نگارنده از پیشکسوتان و پژوهشگران تئاتر گیلان ، برخی نمایش های ملی ما نظیر : نقالی و پرده
خوانی نیز گاها و به صورت پراکنده در اماکنی نظیر قهوه خانه ها ، توسط نمایشگران سیار و دوره گرد نیز سابقه اجرایی داشته است.
همچنین نمایش تعزیه که بر طبق قدمت گروه های تعزیه ای که در حال حاضر در گیلان فعالیت می کنند ؛ که اکثرا به صورتی
مورثی و سینه به سینه به اجرای تعزیه می پردازند و بر طبق گفت و گوی نگارنده با برخی سرپرستان گروه های تعزیه گیلان و
مشاهده عکس ها و سندهای قدیمی که حکایت از فعالیت اجداد و نیاکان آنها در اجرای تعزیه دارد ، می توان نتیجه گرفت که
اجرای تعزیه ؛ این نمایش مذهبیِ کهن و ملی ، سابقه ای طولانی بیش از یک قرن در گیلان دارد .
اما سابقه تئاتر خیابانی و )نه نمایش خیابانی( در گیلان مربوط به دو سه دهه اخیر است ، یعنی از اواسط دهه 70 که بخش تئاتر
خیابانی با بخشنامه مرکز هنرهای نمایشی به جشنواره تئاتر استان گیلان اضافه شد و برخی گروه های تئاتری آن هم فقط در ایام
5
جشنواره تئاتر استانی اقدام به تمرین و اجرای نمایش های خیابانی برای حضور در جشنواره استانی نمودند . در اواخر دهه 70 این
بخش به دلیل کم استقبالی هنرمندان و بالتبع مخاطبان )و شاید دلایلی دیگری نظیر کمبود بودجه که همیشه گریبانگیر جشنواره
تئاتر استان گیلان بوده( از بخش جشنواره تئاتر استانی حذف شد . البته به نظر نگارنده، چون تئاتر خیابانی درآن سال ها نتوانسته
بود به عنوان یک ضرورت و نیاز اجتماعی بین مخاطبان جایگاهی درخورشان ومناسب پیدا کند و یا حتی جایگاه و ضرورتی هنری
بین اهالی تئاتر گیلان پیدا کند که هنرمندان تئاتر به غیراز جشنواره تئاتر استانی ، اقدام به تمرین و آماده سازی و اجرای تئاتر
خیابانی نمایند ، به تدریج ضرورت اجرایی آن کم رنگ و سپس محو گردید . نباید فراموش کنیم که تئاتر خیابانی اجتماعی ترین
گونه تئاتر است که برای ابقا و دوام خود به شدت نیازمند درک نیازها و دغدغه توده های مختلف اجتماعی است تا بتواند با دراماتیزه
کردن آن ها در ساختارهای متداول تئاتر خیابانی ، به بقا و تدوام ادامه داده و مسیر پیشرفت و تعالی خود را از سرگیرد . از همین
رو ، بخش عمده تبلور تئاتر خیابانی در گیلان مربوط به اوایل دهه 80 است که برخی گروه های نمایشی ، فارغ از دستورالعمل های
اداری وسازمانی برای برگزاری جشنواره و یا تئاترهای خیابانی ، به صورت خودجوش اقدام به اجراهای تئاتر خیابانی پرداختند که
اتفاقا دو ویژگی در اکثر گروه های اندکِ پیشگامِ تئاتر خیابانی این دوران ، مشترک بود :
1-1 ( شروع فعالیت اکثر گروه های تئاترهای خیابانی در گیلان ، با احیا و بازآفرینی نمایش های آیینی سنتی گیلان بود که بیش از
2 دهه از فراموشی کامل آنها می گذشت . این گروه های جوان نمایش های آیینی سنتی، با هوشمندی دریافتند که تنها راه احیای
تئاتر خیابانی در گیلان ، احیای نمایش های آیینی سنتی گیلان است که ریشه در فرهنگ و سنتِ کهن و فولکلوریک گیلان دارد .
این گرو ها ، وقتی که با استقبال مخاطبان نسل جدید و همچنین نسل گذشته در اجرای نمایش های سنتی گیلان مواجه شدند
)نسل گذشته که حس نوستالوژیک نسبت به این نمایش ها داشته و نسل جدیدی که مبحوت فرهنگِ سنتی خود شدند( دریافتند
که مسیر درستی را برای احیای تئاتر خیابانی در گیلان پیش گرفته اند . بازیگران این نمایش های سنتی ، با پوشیدن لباس های
سنتی گیلان که به رنگ های بسیار شاد و زیبا و رنگارنگ )والبته در حال فراموشی( به اجرا می پرداختند و همچنین ساختار اجرایی
این نمایش ها که اکثرا نمایش های شاد و موزیکالی بودند و ... همگی دست به دست هم دادند که توده های مردم بالاخص نسل
جدید از این آگاهی شادی بخشِ هنری از آیین ها و سنت های کهن گیلان ، استقبال فراوانی نمایند.
ناگفته نماند که تا اواسط دهه 80 در گیلان ، هنوز درمرحله احیا و موفقیت "نمایش های خیابانی" در گیلان هستیم و برای ورود
به موفقیت و استقبال مخاطبان از "تئاتر خیابانی" در گیلان ، بایستی وارد مرحله دوم ذیل شویم که اتفاقا این گروه های جوان تئاتری
را از اواسط دهه 80 به اجرا رساندند » ورود به تئاتر خیابانی « و » عبور از نمایش خیابانی « با هوشمندی همزمان مرحله دوم یعنی
.
1-2 ( از آن جایی که گروه های احیا کننده نمایش های آیینی سنتی گیلان در دهه 80 ، از کارگردانان و بازیگران جوان تئاتری و
اهل پژوهش و آزمون و خطا بودند بالتبع شناخت نسبتا جامعی از اصول اولیه هنر تئاتر داشتند . )برخلاف نسل گذشته که به شکل
سنتی و سینه به سینه فقط قادر به اجرای یک بخش از نمایش های آیینی سنتی بودند( از این رو همان گونه که پیشتر ذکرشد
علاوه بر اجرای نمایش های آیینی سنتی و نیز نمایش های صحنه ای، به اجرای تئاترهای خیابانی با موضوعات اجتماعی نیز می
پرداختند . این نمایش ها به دلیل این که موضوعات و ساختار اجرایی آنها برخواسته از نیاز و موضوعات و مسائل مبتلا و روز جامعه
بود ) ونه با بخشنامه و دستورالعمل های اداری و سازمانی( در این بخش نیز با استقبال مخاطبان مواجه شدند . پس در این دوره
در گیلان از اواخر دهه 80 به منصه ظهور رسید. یکی از پیشگامان تئاتر » ورود به تئاتر خیابانی « و » گذر از نمایش های خیابانی «
به سرپرستی و کارگردانی » دیلمون « و نمایش های خیابانی و همچنین نمایش های آیینی سنتی در گیلان ، گروه نمایش و موسیقی
است که نگارنده در بخش تحقیقات میدانی این مقاله ،گفت و گویی با ایشان انجام داده که بخشی دیگری از » محمود فرضی نژاد «
تاریخچه معاصرِ شکل گیری و احیای نمایش های خیابانی درگیلان توسط ایشان بازگو می شود :
از اوخر دهه پنجاه ، اجرای نمایش های آیینی سنتی حتی در عروسی های سنتی روستاهای گیلان ) شاید به دلیل برخی محدویت «
ها و موانع( به فراموشی سپرده شده بود و خیلی به ندرت ، جسته و گریخته ، گاها ناقص و بدون آلات موسیقی سنتی گیلان )سورنا
6
و نقاره( اجرا می شد ... استقبال مخاطبان از اجراهای ما که از اواخر دهه 70 تا اوایل دهه 80 شروع کردیم انگیزه ما را دو صد
چندان کرد که علاوه بر اجرای نمایش های صحنه ای ، به طور جدی و مستمر به اجرای تئاترهای خیابانی و نیز نمایش های آیینی
سنتی بپردازیم ... همان گونه که شما گفتید اوایل دهه 80 سال های آغاز احیای تئاتر خیابانی در گیلان بود ... در همین دوره بود
که دیگر گرو های تئاتری استان هم به تدریج وارد حوزه اجرای نمایش های آیینی سنتی و تئاترهای خیابانی شدند و از آن جا که
موضوع بیشتر تئاترهای خیابانی در این دوره ، مسائل مبتلا و روز جامعه مثل : اعتیاد ، حقوق شهروندی ، مشکلات معیشتی و کاری
جوانان ، طلاق و... می بود وچون در این زمینه به مخاطبان در ساختار متداول تئاتر خیابانی و مشارکت مخاطبان در این زمینه
آگاهی سازی می شد، مورد استقبال عامه مردم قرارمی گرفت. پس از آن، در جشنواره های مختلف اقوام که در ابتدا بیشتر در تهران
اجرامی شد ، نمایش آیینی و سنتی گیلان توسط گروه ما )درکنار نمایش ها و آیین های سنتی دیگر استان ها ( اجرا می شد که
در چنین جشنواره های اقوام ، مجموعه ای از آیین ها و سنت های نمایشی نواحی مختلف ایران در معرض انتخاب و قضاوت مخاطبان
» ... قرار می گرفت که مثل گذشته با استقبال فراوان اکثر توده های مخاطبان قرار می گرفت
2 - نقش جشنواره ها در رشد تئاتر خیابانی گیلان
برگزاری جشنوارههای مختلف تئاتر، از این منظر که اهالی تئاتر در یک جمع رقابتی تقریبا گسترده و سالم ، نتیجه تلاش ها و
دستاوردهای هنری خود را در معرض محک و داوری قرار میدهند ، نقش مهم و حائز اهمیتی در راستای پیشرفت تئاتر دارد ؛ البته
به شرطی که برخواسته از نیازهای روز جامعه باشد و مخاطبان نمایش های جشنواره ، فقط شرکت کنندگان و دست اندرکاران
جشنواره نباشند ، بلکه مخاطبان عام و توده های مردم نیز از اجرای نمایش ها درجشنواره استقبال گسترده کرده و تعداد تماشاگران
عام، از شرکت کنندگان و دست اندرکاران جشنواره ها بیشتر باشد و این مهم به دست نمی آید مگر این که علاوه بر اطلاع رسانی
و تبلیغات گسترده جشنواره )که در عصر ارتباطات امروزی ، نقش مهمی را در معرفی هر فعالیت و رویداد اجتماعی و هنری دارد(
همچنین بایستی موضوعات نمایش هایی که درهر جشنواره تئاتری اجرا می شود ، خواسته ها، نیازها، آمال ها و حتی کمبودها و
مشکلات و معضلات مبتلای جامعه را بازتاب کند و همچنین ساختار اجرایی نمایش ها نیز باید برخواسته از درک زیبایی شناختی
مخاطب همان دوره جامعه باشد . در طی سالیان اخیر دو جشنواره تئاتر خیابانی در گیلان برگزار شده که نقش مهمی در گسترش
و استقبال مخاطبان از تئاتر خیابانی داشته و همچنین در زمینه آگاهی رسانی به مخاطبان از مسائل ومشکلات روز جامعه هم نقش
مهمی را ایفا کرده اند که در ادامه به آنها می پردازیم :
1( جشنواره تئاتر خیابانی "شور و شین" - 2
توسط دانشگاه آزاد اسلامی رشت برای اجرای » شور وشین « نخستین جشنواره تئاتر خیابانی در گیلان در سال 87 تحت عنوان
نمایش های خیابانی در محوطه حیاط دانشگاه برگزار شد که نگارنده ، دبیر اجرایی جشنواره مذکور می بود . تا سال 87 به واسطه
نیازهای اجتماعی و هنری آن دوره ، به تدریج گروه های تئاتری استان به سمت تئاترهای خیابانی سوق پیدا کرده بودند و علاوه
برنمایش های آیینی سنتی ، تئاترهای خیابانی نیز توسط برخی گروه های نمایشی استان، به صورت خودجوش اجرا می شد
و )به دلایلی که پیش از این اشاره شد( مورد استقبال مخاطبانی قرار می گرفت . در این دوره وجود یک جشنواره تئاتر خیابانی به
شدت احساس می شد تا بتوان از یک سو نیازهای مخاطبان جدید تئاتر رابرای دیدن این گونه آثار تئاتر خیابانی برآورده کرد و
ازسویی دیگر با تجمیع انواع سلایق و خلاقیت های متفاوت هنرمندان تئاترخیابانی دریک جشنواره ، این تلاش های هنری را تجمیع
و سازماندهی کرده تا بیش از پیش ، این گونه تئاتری را به مخاطبان معرفی و ارایه دهیم . از همین رو با پیشنهاد و پیگیری نگارنده
و همچنین استقبال مسئولین فرهنگی وقت دانشگاه آزاد رشت این جشنواره از 29 بهمن تا 5 اسفند ماه 87 دردانشگاه آزاد رشت
برگزار شد . با این که جشنواره در ایام صفر ماه برگزار می شد، ولی موضوع نمایش های ارسالی و همچنین ورود گرو های تئاتری
غیر دانشجو را آزاد گذاشتیم تا شاهد حضور حداکثری همه گروه های هنری و همچنین مخاطبان با همه سلایق و دیدگاه ها باشیم
و حتی با اطلاع رسانی گسترده در سطح ادارات ارشاد شهرستان ها و دانشگاه های گیلان ، ورود عموم مخاطبان )غیر دانشگاهی( را
7
برای ایام جشنواره در دانشگاه آزاد گذاشتیم که با همه این تلاش ها ، پنج گروه نمایشی )که پس از بازبینی کارشناسی انتخاب
شدند( روزی دو نوبت در محوطه دانشگاه آزاد به اجرای تئاترهای خیابانی پرداختند و بدین سان ، اولین جشنواره تئاتر خیابانی
درگیلان با استقبال خوب مخاطبان دانشجو و همچنین غیر دانشجو مواجه گردید و همچنین باعث ایجاد فصلی جدیدی در فعالیت
های هنری و نیز استقبال مخاطبان در شهر رشت به طور عام و دانشگاه آزاد رشت به طور خاص شد. علی رغم این که در
دوره های بعدی )به علت مشکلات اداری و مالی دانشگاه و...( این جشنواره تداوم نیافت ، اما این جشنواره شروعی شد برای تداوم
اجراهای تئاتر خیابانی در دانشگاه آزاد رشت که تا سال ها بعد از آن ، محوطه دانشگاه آزاد رشت به عنوان یکی از محل های شناخته
شده اجرای تئاتر خیابانی مطرح شده که هر ساله به مناسبت های مختلف شاهد اجراهای تئاترهای خیابانی با موضوعات مهم
اجتماعی و فرهنگی روز در آن بوده و تا امروزه استقبال مخاطبان و همچنین هنرمندان از اجرای تئاتر خیابانی در محوطه دانشگاه
آزاد رشت ، روز به روز بیشتر شده تا جایی که هر ساله تعداد درخواست گروه های مختلف دانشجویی و غیردانشجویی برای اجرای
تئاتر خیابانی در دانشگاه آزاد رشت فزونی می یابد. همچنین برخی از تئاترهای خیابانی که بیشتر از بقیه آثار، به موضوعات بسیار
مهم و مبتلای جامعه می پردازند ، پس از اجرا دردانشگاه و اخذ مجوزهای لازم در سطح شهررشت نیز به اجرا پرداختند که یک
نمونه آن اجرای تئاتر خیابانی "حوالی کاروان" به نویسندگی و کارگردانی نگارنده بود که موضوع آن حواشی های غیر اجتماعی و
گاها غیر اخلاقی در ایام عزاداری محرم و صفر بود. تصویرسازی و آگاهی رسانی در این زمینه که از طریق این تئاتر خیابانی به
مخاطبان ارایه می شد ، به گفته خودشان ، قابل قبول و پذیرش بوده و از همین رو با استقبال خوب مخاطبان در اجرای خارج از
دانشگاه نیز قرار گرفت . تا جایی که برخی تماشاگران بعد از اجرا، در مورد یکی از موضوعات اجتماعی مطرح شده درتئاتر خیابانی
این هایی که به بهانه نذرِ غذا پختن درایام سوگواری تاسوعا و عاشورا به خانه ها رجوع کرده و درخواست پول « : به ما می گفتند
می کنند ، اون طوری که شما در این تئاتر نشان دادید، واقعا با این پول های جمع شده ، برای خودشان وسایل خانه و... می خرند
» . ؟! من که از این به بعد ، اصلا پولی به این جور آدم ها نمی دهم
ناگفته نماند که جشنواره تئاتر خیابانی شور و شین که آغازگر بستر اجتماعی و هنری برای گسترش تئاتر خیابانی در گیلان شد ،
در درجه دوم اهمیت قرار دارد که در ادامه، به بررسی تاثیر جشنواره تئاتر شهروند » شهروند « نسبت به جشنواره ملی تئاتر خیابانی
در توسعه تئاتر خیابانی در گیلان و همچنین گسترش آگاهی ، آموزش و خدمات فرهنگی و اجتماعی که توسط این جشنواره به
منصه ظهور رسید ، خواهیم پرداخت .
2 ( جشنواره تئاتر خیابانی "شهروند لاهیجان" - 2
از سال 89 )یعنی دو سال بعد از برگزاری جشنواره تئاترخیابانی شور وشین( جشنواره تئاتر شهروند در لاهیجان ، شروع به کار کرد.
در اولین دوره این جشنواره بدون هیچ فراخوان رسمی، با دعوت از ٦ گروه تئاتر خیابانی ، در طی شش روز جشنواره ، این گروه ها
به تناوب در نقاط از پیش تعیین شده ، به اجرا پرداختند . تلاش خالصانه و صادقانه این گروه ها درجهت بسط تئاترخیابانی و
گسترش آگاهی های فرهنگی و اجتماعی در این زمینه بود و )همان طوری که پیش بینی می شد( با استقبال خوب عموم تماشاگران
مواجه شد و انگیزه هنرمندان تئاتر خیابانی و متولیان و مدیران فرهنگی را برای گسترش جشنواره تئاتر خیابانی شهروند در لاهیجان
را دو صد چندان کرد .
از سال دوم یعنی سال 90 و با ورود و حمایت مالی و اجرایی شورای شهر و شهرداری لاهیجان و همچنین اداره ارشاد گیلان ،
فراخوان این جشنواره به صورت استانی و با موضوعات اجتماعی روز و شهروندی برگزارگردید .
در دومین دوره برگزاری جشنواره تئاتر شهروند ، گرو های مختلف تئاتر خیابانی استان گیلان رسما حضور یافته و با اجرا در سطح
شهر لاهیجان ، بالاخص در مکانهای تفریحی و گردشگری لاهیجان ، تئاتر خیابانی را بیش از پیش ، به عموم مردم و همچنین
گردشگران معرفی کردند ؛ چراکه لاهیجان یکی از قطب های گردشگری گیلان است که به دلیل جاذبه های گردشگری فراوان ، هر
ساله مسافران زیادی به این شهر بالاخص در ایام نوروز و فصل تابستان مسافرت می کنند . از همین رو اجرای جشنواره تئاتر
8
خیابانی شهروند که همه ساله در تابستان برگزار می شد ، نقش مهمی در گسترش فعالیت های گردشگری لاهیجان ایفا می
کند .
جشنواره تئاترخیابانی شهروند لاهیجان ازسال 92 کشوری شد و حضورگروه های معتبر و مختلف تئاتر خیابانی ازسراسرکشور دراین
جشنواره دستاوردهای ذیل را به همراه داشت :
الف ( مرودات و انتقال تجارب و دستاوردهای گروه های تئاترخیابانی از سراسر استان و نیز گروه های معتبر از سراسر کشور در
جشنواره تئاتر خیابانی شهروند ، باعث ارتقای کیفی و کمی گروه تئاترخیابانی استان گیلان به طور عام و بالاخص گروه های
تئاتر خیابانی شهر لاهیجان شده است که نمونه اثبات این مدعا حضور موفق آمیز گروه های تئاتر خیابانی استان گیلان در جشنواره
های معتبر تئاتر خیابانی کشور در تهران و استان های دیگر و همچنین فعالیت و خود جوشی بیش از پیش گروه های تئاتر خیابانی
در شهرهای دیگر استان گیلان به جز لاهیجان می باشد .
ب( با آموزش مسائل و معضلات فرهنگی و اجتماعی روز جامعه )که محوریت موضوعی اکثر تئاترهای اجراشده در این جشنواره
است( این جشنواره، نقش مهمی را در فرهنگ سازی اجتماعی برعهده دارد. چراکه شهر تنها مجموعهای ازساختمانها و شهروندان
نیست، بلکه لازم است که به حوزه فرهنگ و هنر و مسایل اجتماعی هم توجه اساسی و ویژه ای شود که در این زمینه جشنواره
تئاتر خیابانی شهروند گام های بزرگ و موثری را در مسیر شناسایی حقوق شهروندان برداشته است . نگارنده که در اکثر دوره های
جشنواره به عنوان مخاطب حضور داشته ، هنوز بسیاری از مسائل اجتماعی که در برخی نمایش های خوش ساخت جشنواره، به
زیبایی و تاثیرگذاری هر چه بیشتر و هنرمندانه تر عنوان می شد، به عنوان یک الگوی رفتار اجتماعی مد نظر داشته و مطمئنم
که برای بسیاری از مخاطبین جشنواره تئاتر خیابانی شهروند نیز )به دلیل تاثیرافزون تر و بی بدلیل گونه تئاتر خیابانی که قبلا شرح
دادیم( این گونه خواهد بود و یا حداقل تا مدتی مسائل فرهنگی و اجتماعی مطرح شده در تئاترهای خیابانی این جشنواره ،
درناخودآگاه بسیاری از مخاطبان وجود خواهد داشت .
ج( جشنواره تئاتر شهروند باعث گسترش صنعت گردشگری در لاهیجان شده است . همان گونه که اشاره شد لاهیجان یکی از
مهمترین قطب های سیاحتی و گردشگری گیلان است و چون اکثر مکان هایی که برای اجراهای تئاترهای خیابانی جشنواره شهروند
در نظر گرفته می شود ، اماکن عمومی پر رفت و آمد ، جاذبه های تفریحی ، گردشگری و سیاحتی و ... لاهیجان است )آن هم در
فصل تابستان که اوج تردد مسافران و گردشگران به لاهیجان می باشد( و این جشنواره ، نقش بسیار مهمی در توسعه گردشگری
گیلان ایفا می نماید . به طوری که هرساله ، همزمان با برگزاری جشنواره شهروند ، تعداد بیشتری از گردشگران هنرمند و یا هنر
دوست از اقصی نقاط استان گیلان و حتی استان های دیگر برای دیدن تئاترهای خیابانی این جشنواره وبالتبع بازدید و بهره
بردن از مناطق سیاحتی و گردشگری لاهیجان ، به این شهر سفر می کنند که این امر به توسعه صنعت گردشگری در این شهر
کمک های شایان توجه ای می نماید .
د( هماهنگی یکپارچه مدیریت شهری در برگزاری جشنواره شهروند نقش عمده ای را در موفقیت این جشنواره بر عهده دارد . از آن
جایی که بخش عمده ای از هماهنگی ها و مسئولیت های اداری و شهری و حتی بودجه برگزاری جشنواره تئاتر شهروند توسط
شورای شهر و شهرداری لاهیجان پرداخت می شود ، پس می توان گفت که هماهنگی یکپارچه مدیریت شهری در برگزاری جشنواره
شهروند تا حدود زیادی وجود دارد . این مساله ، از آن جهت مورد توجه و اهمیت است که یکی از آسیب های جدی که متاسفانه
در حال حاضر در سیاست و عملکرد مدیران شهری به وضوح به چشم می خورد ، مربوط به حوزه فرهنگی است که به علت نبود
همگرایی بین مدیران شهری )بین همدیگر( و همچنین با ادارات و سازمان های ذیربط فرهنگی ، دچار یک آشفتگی و چند دستگی
در مدیریت فرهنگی جامعه هستیم . اگرچه باید اذعان داشت که اکثر انسان های دوران معاصر، به نوعی گرفتار مسائل روزمرگی
هستند. اما گویی در حوزه مدیریت شهری لاهیجان، وفاق و همدلی خوبی در زمینه مدیریت فرهنگی وجود دارد .
حسین مسافر آستانه ؛ عضو شورای عالی نمایش کشور در حاشیه جشنواره برگزاری جشنواره تئاتر خیابانی شهروند در تابستان 9٦
در زمینه موفقیت جشنواره شهروند می گوید :
9
ادامه مطلب در فایل پی دی اف زیر میباشد لطفا دانلود نمایید.
| نام فایل | حجم فایل | تعداد دریافت | عملیات |
| 964.15 کیلوبایت | 10 | دریافت |
مشاهده آنلاین فایل: -.pdf
با تشکر از اکبر حیدرپور/