رازنی ، به قلم محمد نقی جلالی

محمد نقی جلالی هستم از سال ها ی کودکیبا شنیدن نوازندگی له له (نی شبانی ) و خواندن دوبیتی های شیرینپدربزرگوار و لالایی های دلنواز مادر مهربانم تشویق به یاد گرفتن هنر شدم که پس از دوران ابتدایی به شهر رشت آمدم ودر مدرسه ای شبانه روزی با وارد شدن به گروه پیشگاهنگان دوران تحصیل در سال های 1352 نزد اساتیدی همچون زنده یاد استاد طراب پور فرمانده موزیک نیروی دریایی و یوسف احمدی کیاسرایی وزنده یاد میرزا علی مقدم شهرستانی ،استاد رمضان خیربین شهرستانی ، استاد فلاحتکار،نواختن نی و قره نی را آموختم و درادامه بنا به توصیه برادر بزرگم که تهران ساکن بودند در سال های1355 تا اوایل شروع انقلاب به هنرکده های مختلفی از جمله تالار هنرو تالار رودکی و... نزد استاتید نامی ایران از جمله اساتید بزرگ نامدار ایران استاد علی اصغر بهاری واستاد سید حسن کسائی ثبت نام نمودند که توانستم در این مدت با کمک گرفتن از جزوات کمک آموزشی و دیگر آثار آنان بهره کافی ببرم که مرا در رسیدن به اهداف بالاتر کمک کند همزمان در زمینه علوم ساخت و ساز سازهای سنتیرا نیز آموختم و از سال 1357 درتدریس سازهایی همچون نی ، نی لبک ، قره نی و... با مراکز فرهنگی هنری شروع به همکاری نمودم

پژوهش های ناچیزی در طول سالها تجربه بدست آوردم که آنها را در طبق اخلاص گذاشته و تقدیم به پویندگان علاقه مند به هنر الخصوص موسیقیقرار می دهم اشد که مقبول افتد

ني زارها در جغرافياي گيلان

گيلان به لحاظ جغرافيايي بي نظيراست و با آب و هواي معتدل، هميشه سرسبز و زيبا جلوه گري مي كند اگر چه قسمت اعظم اين استان از آب و هوايي معتدل برخوردار است اما گونه هاي ديگر آب و هوايي نيز در پاره اي از مناطق آن حكفرما ست كه همين تنوع آب و هوايي سبب تنوع گونه هاي گياهي از جمله بوته هاي ني زارها گرديده است .مناطق معتدل، گرم وخشك و كوهستاني هر كدام نيزارهاي متفاوتي را در خود جاي داده اند كه از جمله مي توان ني خيزران و ني هفتد بند، ني قلم، گل ني و ني هاي بلندبومي كه قطر و طول آن با ني خيزران برابري مي كند كه در زبان محلي به آن(كرلله)مي گويند در مناطق مرطوب به ويژه در مردابها و حواشي رودخانه و سواحل دريايي و دشتهاي گيلان نيز ني زارهاي متعددي به چشم مي خورد كه بيشتر مورد استفاده كشاورزان و مردم بومي قرار مي گيرد و اين بوته ها ي ني پناهگاه خوبي براي پرندگان و جانواراني است كه در آن زندگي مي كنند ني هايي كه معمولا در دشت ها و مناطق مرطوب و پايين تر از ارتفاعات هستند رشد چشمگيري دارند كه معمولا قدشان از 5 متر هم مي گذرد، قطر بومي بعضي از آنها بين 5 الي 10 سانت مي رسد و به هيچ وجه براي ساختن ني چوپاني و يا هفت بند مناسب نيست اما امروزه افرادي كه بازار ساخت و ساز ني را داغ مي بينند با اطلاعات ناچيزي كه از ني هفت بند دارند سرشاخه هاي اين نوع ني ها را كه ظاهر شبيه ني هاي هفت بند است چيده و با نقش هاي فريبنده اي كه روي آن حكاكي مي كنند به مشتاقان اهل موسيقي به قيمت هاي گزافي مي فروشند در صورتي كه تنها هنرمندان حرفه اي ني، از اين امر كم و بيش اطلاع دارند و به هيچ عنوان اين گونه ني ها كيفيت و جذابيت و ساختار فيزيكي ني هاي هفت بند را ندارد و همين صداي نامناسب در بسياري موارد باعث دلسردي هنرجو و آزرده گي شنونده مي گردد ابتدا ما سعي كرديم از تميز دادن انواع اين ني ها با يكديگر، داشتن اطلاعات كافي از كاربرد هنري اين گونه ني ها در زمينه موسيقي كه مبحث اصلي ما را تشكيل مي دهد صحبت جامع داشته باشيم

از آنجایی که در گیلان در تمامی شهرستانهای آن انواع هتکارها نی زار در نوع های مختلف وجود دارد چه به صورت کشت و چه نوع وحشی، منابع کافی و جامعه ای در این خصوص معرفی و نحوه کاربرد های صنعتی و هنری آن اشاره شده باشد وجود ندارد و با توجه به روند رو به انقراض گونه های مختلف آن درگیلان چه به صورت سهل انگاری و یا حوادث غیر مترغبه و آتش سوزی های چند هکتاری و روند برداشت های غیر اصولی و تخریب این ثروت ملی و شناخت و اهمیت آن در زندگی و... که از این طریق توانسته باشم اطلاعات جامعه تری برای علاقه مندان فراهم نمایم.

متاسفانه در پژوهش های به عمل آمده در گیلان منابع علمی کافی در استفاده از نی زارها برای کاربرد های هنری ساز نی و نی لبک و نی قلم خوشنویسی وجود ندارد و بیشترین تحقیقات صرفا به نی زارهای مردابی گیلان و مازندران پرداخته شده و در خصوص ساخت ساز نی از دیگر نی زارهای مناطق کویری و کوهستانی دیگراستانهای کشور نیز به صورت محدود وجود دارد

بنابراین در این مقاله سعی شده صرفا در راستای شناخت بیشتر علاقه مندان به هنر به نی زارهای گیلان اشاره گردد و خوانندگان محترم با سهولت دسترسی بیشتری به کاربرد و ساخت و ساز ساز نی و نی لبک و نی خوشنویسی و دیگر موارد هنری آن قرارگیرند که البته شناخت و اهمیت دادن بیشتر به این سرمایه ملی این سرزمین با محل های رویش انواع نی ها، موقعیت های رشد و نمو انواع آن،کاربردهای هنری، وکاشت و برداشت آنها به صورت علمی، رویش نی های خودرو و بومی در مناطق مختلف گیلان مورد توجه و تامل قرار گیرد.

اهداف

البته در نگاه اول هر بیینده ای نی زارها از لحاظ ظاهری تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند به همین سبب این کتاب می توان تفاوت ها و کار بردهای هنری و صنعتی منحصر به فرد این نی زارها الخصوص کاربرد هنری آن که مد نظر این پژوهش می باشد را نمایان ساخت که شاید برای افراد علاقه مند سالها مجهول مانده بود. قابل مشاهده گردد. بی شک نی زارهای موجود در گیلان را می توان با سایر نی زارهای مشهور در سایر استانهای کشور به جهت بهره برداری هنری و دیگر موارد بی رغیب دانست.

در برخی از نقاط گیلان در مجموع مشخص گردید، گونه های مختلف نی را در خود جای داده که به لحاظ رشد و نمو از استعداد خوبی برخوردارهستند، الخصوص دربعضی ازمناطق دریای خزر بجای استفاده از نی های بومی از نی بامبو(خیزران) بنا بر کابردهای صنعتی بهره برداری جایگزین و کشت می نمایندو بعضی از مردم از اهمیت وکاربردهای هنری نی های بومی کاملا بی خبرند و به همین دلیل نی های بومی دستخوش عوامل طبیعی و غیر طبیعی موجب تخریب آن گردیده ولی با توجه به مقاومت این گیاه هنوز در سرتاسر طبیعت ایران می توان چنین نی زارهایی را مشاهده نمود ولی متاسفانه چنان بی تفاوت از کنارشان رد می شویم که انگار وجود خارجی ندارد ولی اکثر ما وقتی از کنار یک درخت میوه ای رد می شویم بخاطر تناول کردن هر چقد بد مزه و یا خوشمزه هم باشد در باره اش صحبت می کنیم ولی از آنجایی که اکثر مردم شناختی کافی از نی زارها ندارند لذا در توجه بوته های فراوان نی بی تفاوت از آن صرف نظر کرده و هیچ تاملیدر اهمیت به آن نمی دهیم.

حال اگر ما بتوانیم ویژگی های منحصر به بفرد این نی زارها را تا آنجایی که دستمان بر می آید به مردم بشناسانیم و این اطلاعات هر چند ناچیز هم که باشد می تواند توجه مردم و طبیعت دوستان را به خود جلب نماید که بتوانیم با دید علمی تر از این منابع غنی و استفاده درستی از آن داشته باشیم.